قطع عضو در دیابت: بیشترش با یک زخم کوچک شروع می‌شود
بیشتر قطع عضوهای ناشی از دیابت ناگهانی نیستند. معمولاً یک زخم کوچک پا که بیمار به‌خاطر بی‌حسی متوجهش نشده، عفونی می‌شود یا به‌خاطر خون‌رسانی ضعیف خوب نمی‌شود و کم‌کم عمیق‌تر می‌شود. این یعنی بخش بزرگی از قطع عضوها با دیدن زودهنگام زخم و درمان درست قابل پیشگیری است.
در ادامه: مسیری که یک زخم ساده را به قطع عضو می‌رساند، علائمی که یعنی باید همان روز اقدام کنید، اینکه چه کسانی بیشتر در خطرند، و کارهایی که واقعاً پا را نجات می‌دهد.
۰:۳۶
۰:۲۰
۰:۳۲روی هر ویدیو بزنید تا پخش شود
چرا دیابت به قطع عضو می‌رسد؟
قطع عضو پایان یک زنجیره است، نه یک اتفاق ناگهانی. مطالعه کلاسیک پکورارو و همکاران (Diabetes Care، ۱۹۹۰) نشان داد بیش از ۸۰٪ قطع عضوهای مرتبط با دیابت با یک زخم پا شروع شده‌اند. هر حلقه این زنجیره یک فرصت برای متوقف کردنش است:
| مرحله | چه اتفاقی می‌افتد |
|---|---|
| ۱. بی‌حسی پا | قند بالا در طول سال‌ها به اعصاب پا آسیب می‌زند. بیمار فشار کفش، سنگریزه یا تاول را حس نمی‌کند. |
| ۲. زخم دیده‌نشده | یک پینه، تاول یا ترک کوچک روزها زیر فشار می‌ماند و به زخم باز تبدیل می‌شود. چون درد ندارد، دیر دیده می‌شود. |
| ۳. عفونت | میکروب از راه زخم وارد بافت‌های عمقی می‌شود. در پای دیابتی عفونت می‌تواند سریع پیشرفت کند و به تاندون و استخوان برسد. |
| ۴. خون‌رسانی ضعیف | اگر عروق پا تنگ باشد، دارو و سلول‌های ایمنی به زخم نمی‌رسند و بافت از کمبود خون آسیب می‌بیند. |
| ۵. قانقاریا و قطع عضو | وقتی بافت از بین برود یا عفونت استخوان کنترل نشود، برداشتن بخشی از پا برای نجات بقیه آن یا جان بیمار لازم می‌شود. |
چه علائمی یعنی خطر قطع عضو جدی است؟
- سیاه یا کبود شدن انگشت یا بخشی از پا
- قرمزی، تورم و گرمی که ظرف چند ساعت یا یک روز گسترش پیدا می‌کند
- تب، لرز یا بی‌حالی همراه با زخم پا
- ترشح چرکی یا بوی بد از زخم
- پای سرد و رنگ‌پریده یا دردی که در استراحت و شب‌ها هم هست
- زخمی که استخوان در آن دیده یا لمس می‌شود
- زخم پایی که قبلاً درد نداشت و ناگهان دردناک شده
راهنمای NICE NG19 می‌گوید هر مشکل فعال پای دیابتی باید ظرف یک روز کاری به تیم تخصصی ارجاع شود، و نشانه‌های تهدیدکننده اندام یا جان بیمار (عفونت عمقی، علائم سپسیس، ایسکمی شدید یا قانقاریا) فوری. در این شرایط اگر تب بالا یا بدحالی دارید مستقیم به اورژانس بروید. خط تلفن کلینیک ۲۴ ساعته است.
چه کسانی بیشتر در خطر قطع عضو هستند؟
هر بیمار دیابتی در معرض خطر نیست، اما این عوامل خطر را چند برابر می‌کنند:
سابقه زخم یا قطع عضو قبلی
مهم‌ترین عامل خطر. پایی که یک بار زخم داشته، احتمال زخم تازه در آن بالاست و هر زخم تازه یک خطر جدید است.
بی‌حسی پا (نوروپاتی)
اگر ارتعاش دیاپازون یا لمس نخ مخصوص را در کف پا حس نمی‌کنید، هشدار طبیعی بدن از کار افتاده است.
تنگی عروق پا
نبض ضعیف پا، پای سرد، و دردی که با راه رفتن شروع و با ایستادن آرام می‌شود. درباره زخم شریانی.
تغییر شکل پا و پینه
انگشتان چکشی، برجستگی استخوان کف پا یا پینه ضخیم، فشار را روی یک نقطه جمع می‌کنند.
کنترل ضعیف قند و سیگار
قند بالا ترمیم و ایمنی را ضعیف می‌کند و سیگار عروق را تنگ‌تر. هر دو قابل تغییرند.
نارسایی کلیه و دیالیز
بیماران دیالیزی در گروه پرخطر قرار می‌گیرند و به معاینه منظم‌تر پا نیاز دارند.
خطر پای شما در چه حدی است؟
این پرسش‌ها بر اساس عوامل خطری است که راهنمای IWGDF برای طبقه‌بندی خطر پا استفاده می‌کند. نتیجه راهنماست و جای معاینه را نمی‌گیرد.
چهار سؤال کوتاه
محاسبه در مرورگر خودتان انجام می‌شود و جایی ارسال نمی‌شود.
چطور از قطع عضو پیشگیری کنیم؟
این کارها در راهنماهای بین‌المللی پیشگیری پای دیابتی آمده‌اند و بیشترشان در خانه انجام می‌شوند:
کارهای روزانه
- هر روز کف پا و بین انگشتان را در نور کافی نگاه کنید؛ اگر نمی‌توانید، از آینه یا همراه کمک بگیرید
- پاها را با آب ولرم بشویید و بین انگشتان را خشک کنید
- پوست خشک را مرطوب کنید، اما کرم را بین انگشتان نزنید
- هرگز پابرهنه راه نروید، حتی در خانه
- قبل از پوشیدن کفش، داخلش را با دست بررسی کنید
کارهایی که باید متخصص انجام دهد
- معاینه منظم پا؛ برای افراد پرخطر هر ۱ تا ۳ ماه
- کوتاه کردن پینه و ناخن‌های مشکل‌دار
- کفش یا کفی طبی برای پای تغییر شکل‌یافته یا پس از زخم
- بررسی عروق پا اگر نبض ضعیف است
- درمان فوری هر زخم تازه؛ منتظر نمانید «خودش خوب شود»
اگر زخمی روی پا دارید که بیش از چند روز است خوب نشده، همین حالا وقت ارزیابی است، نه وقتی که قرمز یا سیاه شد. پنج رکن درمان زخم پای دیابتی را بخوانید. برای بیماری که نباید روی پای زخمی راه برود، درمان زخم در منزل هم ممکن است.
بعد از قطع عضو چه باید کرد؟
قطع عضو پایان مراقبت نیست. پای باقی‌مانده و پای دیگر هر دو در خطرند و بیمار به پیگیری منظم نیاز دارد.
مراقبت از زخم محل جراحی
زخم محل قطع عضو گاهی دیر جوش می‌خورد یا باز می‌شود. راهنمای IWGDF 2023 برای زخم‌های پس از جراحی پای دیابتی، وکیوم‌تراپی را به‌عنوان درمان کمکی «در نظر گرفتنی» می‌داند. درباره وکیوم‌تراپی.
پای دیگر را فراموش نکنید
بعد از قطع عضو، فشار بیشتری روی پای سالم می‌آید. معاینه منظم و کفش مناسب برای پای دیگر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
آمار واقعی، برای جدی گرفتن
مرور منتشرشده در Journal of Foot and Ankle Research (آرمسترانگ و همکاران، ۲۰۲۰) مرگ‌ومیر پنج‌ساله را پس از قطع عضو جزئی حدود ۴۶٪ و پس از قطع عضو بزرگ حدود ۵۷٪ گزارش کرده است. این اعداد برای ترساندن نیست؛ برای این است که پیشگیری و پیگیری را جدی بگیریم.
نقش کلینیک زخم
در کلینیک نیلمهر زخم را زود ارزیابی می‌کنیم، مراقبت و پانسمان را انجام می‌دهیم و در صورت نیاز بیمار را برای بررسی عروق یا جراحی ارجاع می‌دهیم. بررسی عروق با داپلر را خودمان انجام نمی‌دهیم.
سؤالات متداول درباره قطع عضو در دیابت
چرا دیابت باعث قطع عضو می‌شود؟
دیابت با آسیب به اعصاب پا باعث بی‌حسی می‌شود و بیمار زخم‌های کوچک را حس نمی‌کند. همچنین عروق پا را تنگ می‌کند و خون‌رسانی را کم می‌کند. زخمی که دیده نشود، عفونی شود یا به‌خاطر کمبود خون ترمیم نشود، می‌تواند به قانقاریا برسد و قطع عضو لازم شود.
آیا قطع عضو در دیابت قابل پیشگیری است؟
در بیشتر موارد بله. بیشتر قطع عضوهای دیابتی با یک زخم پا شروع می‌شوند. معاینه روزانه پا، کفش مناسب، کنترل قند، ترک سیگار و درمان فوری هر زخم تازه، خطر را به‌طور چشمگیر کم می‌کند.
چه علائمی نشان می‌دهد پا در خطر قطع عضو است؟
سیاه یا کبود شدن انگشت، قرمزی و تورمی که سریع گسترش پیدا می‌کند، تب و لرز همراه با زخم، ترشح چرکی و بوی بد، پای سرد و رنگ‌پریده، درد در حال استراحت و زخمی که استخوان در آن پیداست. در این موارد باید همان روز اقدام کرد.
بعد از سیاه شدن انگشت، آیا باید قطع شود؟
نه همیشه. سیاهی ممکن است خشک و محدود باشد یا عفونی و در حال گسترش. تصمیم را جراح بر اساس خون‌رسانی پا و وجود عفونت می‌گیرد. مهم این است که بدون معطلی ارزیابی شود، چون سیاهی عفونی می‌تواند سریع پیشرفت کند.
چقدر طول می‌کشد تا زخم دیابتی به قطع عضو برسد؟
زمان ثابتی ندارد. زخم سطحی بدون عفونت ممکن است ماه‌ها باقی بماند، اما عفونت عمقی در پای دیابتی می‌تواند ظرف چند روز پیشرفت کند. به همین دلیل هر زخم تازه پای دیابتی باید زود ارزیابی شود.
آیا عفونت استخوان پا یعنی حتماً قطع عضو؟
خیر. عفونت استخوان (استئومیلیت) گاهی با آنتی‌بیوتیک طولانی‌مدت و گاهی با برداشتن محدود استخوان درمان می‌شود. تصمیم را پزشک متخصص بر اساس تصویربرداری و وضعیت بیمار می‌گیرد.
برای پیشگیری از قطع عضو به کجا مراجعه کنم؟
برای زخم پا به کلینیک زخم یا تیم تخصصی پای دیابتی، برای کنترل قند به پزشک داخلی یا غدد، و برای مشکل عروق به جراح عروق. کلینیک زخم معمولاً اولین جایی است که زخم را ارزیابی و در صورت نیاز ارجاع می‌دهد.
هزینه درمان زخم پای دیابتی چقدر است؟
به نوع و وسعت زخم و تعداد جلسات بستگی دارد. برای ویزیت در منزل، هزینه همراه با مواد مصرفی معمولاً بین ۲ تا ۵ میلیون تومان است و رقم دقیق پس از ارزیابی اعلام می‌شود. مشاوره تلفنی اولیه رایگان است.
این اطلاعات چقدر قطعی است؟
نقش زخم پا در قطع عضو، اهمیت ارجاع سریع و اثر معاینه منظم و کفش مناسب، از بخش‌های پذیرفته‌شده راهنماهای IWGDF و NICE است. آمار مرگ‌ومیر از مرور آرمسترانگ و همکاران (۲۰۲۰) و سهم زخم پا در قطع عضو از مطالعه پکورارو و همکاران (۱۹۹۰) نقل شده است. آمار دقیق در کشورها و گروه‌های مختلف متفاوت است.
زخمی روی پا دارید که خوب نمی‌شود؟
عکس زخم را بفرستید یا تماس بگیرید. زخم ارزیابی می‌شود و اگر لازم باشد، همان روز مسیر ارجاع مشخص می‌شود.
منابع این صفحه
توصیه‌های بالینی این صفحه بر پایه منابع زیر تهیه و توسط پزشک بازبینی شده است.
IWGDF Guidelines (2023)
راهنمای بین‌المللی پیشگیری و درمان پای دیابتی؛ طبقه‌بندی خطر و پیشگیری.
iwgdfguidelines.org
NICE NG19
مهلت ارجاع یک روز کاری و ارجاع فوری در موارد تهدیدکننده.
nice.org.uk/guidance/ng19
Armstrong et al. 2020; Pecoraro et al. 1990
مرگ‌ومیر پس از قطع عضو؛ نقش زخم پا در مسیر قطع عضو.
doi.org/10.1186/s13047-020-00383-2
محتوای این صفحه جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه حضوری و تشخیص پزشک نیست. تصمیم درباره درمان هر بیمار پس از ارزیابی بالینی گرفته می‌شود.