درمان سوختگی: کاری که در بیست دقیقه اول می‌کنید، عمق آن را تعیین می‌کند
سوختگی برخلاف تصور رایج، در لحظه تمام نمی‌شود. حرارت باقی‌مانده در بافت تا دقایقی بعد به عمق ادامه می‌دهد و یک سوختگی سطحی می‌تواند به سوختگی عمقی تبدیل شود. آنچه در همان بیست دقیقه اول انجام می‌دهید، و آنچه انجام نمی‌دهید، بیشتر از هر پانسمانی روی نتیجه اثر دارد.
در ادامه: کمک‌های اولیه درست و اشتباهات خطرناک رایج، درجه‌بندی سوختگی، ابزار تشخیص درجه، علائمی که یعنی باید به مرکز سوختگی بروید، و مراقبت از سوختگی دیربهبود.
۰:۲۷
۱:۱۵
۰:۴۷روی هر ویدیو بزنید تا پخش شود
کمک‌های اولیه سوختگی؛ و پنج کاری که هرگز نباید کرد
حرارت بعد از قطع تماس هم در بافت باقی می‌ماند و به عمق ادامه می‌دهد. خنک‌سازی درست در ساعت اول، تنها کاری است که می‌تواند عمق نهایی سوختگی را کم کند.
منبع حرارت را قطع کنید
لباس و جواهرات ناحیه را قبل از متورم شدن دربیاورید؛ مگر اینکه به پوست چسبیده باشند، که در آن صورت دست نزنید.
بیست دقیقه آب ولرم جاری
آب خنک شیر، نه آب یخ. حدود بیست دقیقه، و تا سه ساعت پس از سوختگی هنوز فایده دارد. این مؤثرترین کاری است که می‌توانید بکنید.
بقیه بدن را گرم نگه دارید
به‌ویژه در کودکان و سالمندان. خنک‌سازی موضعی است، نه سرد کردن کل بدن.
با پوشش تمیز و غیرچسبنده بپوشانید
سلفون یا پارچه تمیز نخی. سفت نبندید. هدف فقط محافظت تا رسیدن به مرکز درمانی است.
ارزیابی شود
حتی سوختگی که کوچک به نظر می‌رسد، اگر عمیق باشد یا محل حساسی داشته باشد نیاز به ارزیابی دارد. خط تلفن کلینیک ۲۴ ساعته است.
- یخ یا آب یخ: عروق را منقبض و آسیب بافتی را بیشتر می‌کند
- خمیردندان: نه خنک می‌کند، نه استریل است؛ فقط ارزیابی زخم را سخت‌تر می‌کند
- روغن، کره یا سس: حرارت را در بافت حبس می‌کند
- ترکاندن تاول: تاول سالم بهترین پانسمان طبیعی است و راه ورود عفونت را می‌بندد
- پنبه یا گاز پرزدار: الیافش در زخم می‌ماند
چهار درجه سوختگی و تفاوتشان
| درجه | عمق | ظاهر | درد | بهبود معمول |
|---|---|---|---|---|
| درجه ۱؛ سطحی | فقط اپیدرم | قرمز، خشک، بدون تاول | دردناک | ۳ تا ۷ روز، بدون اسکار |
| درجه ۲ سطحی | تا درم سطحی | تاول، صورتی، مرطوب، فشار سفید می‌شود | بسیار دردناک | ۱ تا ۳ هفته |
| درجه ۲ عمقی | تا درم عمقی | سفید یا صورتی لکه‌دار، خشک‌تر | درد کمتر | بیش از ۳ هفته، اغلب اسکار |
| درجه ۳؛ تمام‌ضخامت | کل درم و بیشتر | سفید، قهوه‌ای یا زغالی، چرمی | بدون درد در مرکز | نیاز به پیوند پوست |
بی‌دردی نشانه خوبی نیست. در سوختگی درجه سه، پایانه‌های عصبی از بین رفته‌اند و همین باعث می‌شود ناحیه بی‌حس باشد. اگر ناحیه‌ای از سوختگی درد ندارد در حالی که اطرافش دردناک است، آن ناحیه عمیق‌تر است، نه سالم‌تر.
سوختگی شما در چه وضعیتی است؟
سه سؤال کوتاه بر اساس معیارهای رایج ارجاع. این ابزار جای معاینه را نمی‌گیرد و در موارد شک، همیشه ارزیابی حضوری لازم است.
سه سؤال کوتاه
نتیجه در مرورگر خودتان محاسبه می‌شود و جایی ارسال نمی‌شود.
چه زمانی باید به مرکز سوختگی یا اورژانس بروید؟
کلینیک زخم نیلمهر سوختگی حرارتی، شیمیایی و برقی را پذیرش می‌کند و روی سوختگی دیربهبود و مزمن کار تخصصی دارد. اما بعضی موارد از همان ابتدا نیاز به امکانات مرکز سوختگی دارند و ما هم در این موارد شما را مستقیم ارجاع می‌دهیم.
- سوختگی درجه سه با هر وسعتی
- سوختگی وسیع؛ بیش از حدود ۱۰٪ سطح بدن در بزرگسال، یا ۵٪ در کودک و سالمند
- سوختگی صورت، گردن، دست، پا، مفاصل یا ناحیه تناسلی، حتی اگر کوچک باشد
- سوختگی دور تا دور یک اندام یا قفسه سینه
- هر نشانه آسیب تنفسی: سوختگی داخل بینی یا دهان، صدای گرفته، سرفه دوده‌ای، تنفس سخت
- سوختگی برقی با ولتاژ بالا؛ آسیب داخلی می‌تواند بسیار بیشتر از ظاهر پوست باشد
- سوختگی شیمیایی گسترده یا با مواد ناشناخته
- سوختگی در شیرخوار، سالمند، بیمار دیابتی یا فرد با نقص ایمنی
یک کلینیک زخم می‌تواند سوختگی را پانسمان کند، اما نمی‌تواند جای مراقبت تخصصی سوختگی وسیع را بگیرد: مایع‌درمانی، مدیریت راه هوایی و پیوند پوست کار مرکز سوختگی است. اگر شرایط شما در فهرست بالاست، تماس بگیرید تا برای سریع‌ترین مسیر راهنمایی شوید؛ ولی وقت را با پانسمان در خانه تلف نکنید.
مراقبت از سوختگی و زخم سوختگی دیربهبود
بخش عمده کار تخصصی ما روی سوختگی‌هایی است که از مرحله حاد گذشته‌اند و جوش نمی‌خورند؛ یا اسکار و جمع‌شدگی ایجاد کرده‌اند.
پانسمان تخصصی سوختگی
سوختگی به پانسمان غیرچسبنده نیاز دارد تا هر بار تعویض، بافت تازه را نکَند. بسته به میزان ترشح، از لایه تور غیرچسبنده تا فوم و هیدروفایبر استفاده می‌شود. جزئیات هر خانواده در راهنمای پانسمان نوین.
دبریدمان بافت غیرزنده
در سوختگی درجه دو عمقی و بالاتر، لایه مرده باید برداشته شود تا بستر زخم اجازه ترمیم پیدا کند. این کار مرحله‌ای و با کنترل درد انجام می‌شود.
کنترل عفونت
پوست سوخته سد دفاعی بدن را از دست داده است. پایش نشانه‌های عفونت و در صورت نیاز پانسمان ضدمیکروبی برای دوره محدود، بخش ثابت مراقبت است.
مدیریت اسکار و جمع‌شدگی
در سوختگی‌های عمیق، بعد از بسته شدن زخم کار تمام نمی‌شود. اسکار می‌تواند سفت شود و حرکت مفصل را محدود کند. پایش و مراقبت در این مرحله از خود درمان زخم اهمیت کمتری ندارد.
پماد سوختگی: کدام پماد برای کدام سوختگی؟
«بهترین پماد سوختگی» یک جواب ثابت ندارد. انتخاب به عمق و وسعت سوختگی بستگی دارد و در بعضی سوختگی‌ها زدن هر پمادی پیش از معاینه، تشخیص عمق را سخت‌تر می‌کند. جدول زیر خلاصه چیزی است که شواهد درباره گزینه‌های رایج می‌گویند.
| گزینه | کجا به کار می‌آید | نکته مهم |
|---|---|---|
| ژل آلوئه‌ورا یا مرطوب‌کننده ساده | سوختگی درجه یک (قرمزی بدون تاول)، مثل آفتاب‌سوختگی | برای تسکین و خشک نشدن پوست است. سوختگی درجه یک به پماد آنتی‌بیوتیک نیاز ندارد. |
| وازلین (پترولاتوم) | سوختگی کوچک و سطحی، زیر یک پانسمان غیرچسبنده | ساده و ارزان است؛ سطح زخم را مرطوب نگه می‌دارد و نمی‌گذارد گاز به زخم بچسبد. |
| پماد آنتی‌بیوتیک (مثل موپیروسین) | فقط وقتی درمانگر برای زخم مشکوک به عفونت تجویز کند | زدن روتین و پیشگیرانه روی هر سوختگی توصیه نمی‌شود و زمینه مقاومت میکروبی و حساسیت پوستی را فراهم می‌کند. |
| کرم سولفادیازین نقره (سیلور سولفادیازین ۱٪) | سال‌ها رایج‌ترین پماد سوختگی بوده و هنوز در موارد خاص تجویز می‌شود | در مرور کاکرین (۲۰۱۳) در مقایسه با پانسمان‌های دیگر با عفونت بیشتر و بستری طولانی‌تر همراه بود. لایه‌ای که روی زخم می‌سازد ارزیابی عمق را سخت می‌کند. در بارداری نزدیک زایمان، نوزاد زیر دو ماه و حساسیت به داروهای سولفا مصرف نمی‌شود. |
| عسل طبی (استریل) | سوختگی سطحی و نیمه‌عمیق، زیر نظر درمانگر | بر پایه مرور کاکرین (۲۰۱۵) احتمالاً سوختگی نیمه‌عمیق را چند روز سریع‌تر از پانسمان معمولی ترمیم می‌کند. منظور عسل استریل مخصوص زخم است، نه عسل خوراکی. |
| پمادهای گیاهی رایج داروخانه (مثل پماد آلفا) | سوختگی سطحی و کوچک | شواهد علمی درباره بیشتر این فرآورده‌ها محدود است. روی سوختگی عمیق، وسیع یا عفونی بدون نظر درمانگر استفاده نشوند. |
| پانسمان نوین (فوم، هیدروفایبر، پانسمان نقره) | سوختگی درجه دو با ترشح | در بسیاری از موارد جای پماد روزانه را می‌گیرد و لازم نیست هر روز باز شود؛ پس درد تعویض کمتر است. جزئیات در راهنمای پانسمان نوین. |
← جدول را به چپ و راست بکشید
سوختگی تازه را اول حدود ۲۰ دقیقه زیر آب جاری ولرم بگیرید و بعد درباره پماد تصمیم بگیرید. خمیردندان، کره، روغن، سفیده تخم‌مرغ، ماست و یخ را روی سوختگی نگذارید. اگر سوختگی تاول وسیع دارد، روی صورت، دست، پا، مفصل یا ناحیه تناسلی است، یا از کف دست بیمار بزرگ‌تر است، به‌جای پماد زدن در خانه، معاینه شود. درباره تاول‌ها، تاول سوختگی: بترکانیم یا نه؟ را ببینید.
شواهد علمی چه می‌گویند؟
درمان سوختگی یکی از حوزه‌هایی است که راهنماهای بالینی در آن نسبتاً شفاف و هم‌راستا هستند. خنک‌سازی با آب جاری ولرم به مدت حدود بیست دقیقه در ساعت اول، معیارهای ارجاع به مرکز سوختگی، و اصول پانسمان مرطوب همگی توصیه‌های جاافتاده‌ای هستند. آنچه در این حوزه بیشترین آسیب را می‌زند شواهد ضعیف نیست، بلکه درمان‌های خانگی رایج مثل خمیردندان، یخ و روغن است که مستقیماً عمق سوختگی را بیشتر می‌کنند.
سؤالات متداول درباره سوختگی
تاول را بترکانم یا نه؟
خودتان نه. تاول سالم یک پانسمان طبیعی استریل است و زیرش بهترین محیط برای ترمیم را می‌سازد. تصمیم درباره تخلیه تاول‌های خیلی بزرگ یا تاولی که روی مفصل است و مانع حرکت می‌شود، باید توسط درمانگر و در شرایط تمیز گرفته شود.
چقدر طول می‌کشد تا خوب شود؟
به عمق بستگی دارد: درجه یک سه تا هفت روز، درجه دو سطحی یک تا سه هفته، درجه دو عمقی بیش از سه هفته و اغلب با اسکار، و درجه سه بدون پیوند پوست خودبه‌خود بسته نمی‌شود. عوامل دیگری مثل دیابت، سن و وضعیت تغذیه هم این بازه‌ها را طولانی‌تر می‌کنند.
جای سوختگی می‌ماند؟
سوختگی درجه یک معمولاً بدون اثر خوب می‌شود. درجه دو سطحی هم اغلب اثر کمی می‌گذارد. از درجه دو عمقی به بعد، احتمال اسکار جدی است. دو عاملی که بیشترین اثر را روی نتیجه ظاهری دارند: سرعت بسته شدن زخم و جلوگیری از عفونت. هرچه زخم زودتر بسته شود، اسکار کمتر است.
سوختگی با آفتاب هم همین‌طور درمان می‌شود؟
آفتاب‌سوختگی معمولاً درجه یک است و با خنک‌سازی، مرطوب‌کننده و مایعات کافی برطرف می‌شود. اما اگر تاول وسیع، تب یا لرز داشتید، دیگر ساده نیست و باید ارزیابی شوید.
سوختگی شیمیایی چه فرقی دارد؟
در سوختگی شیمیایی، شست‌وشوی طولانی‌تر با آب فراوان اولویت مطلق است؛ اغلب بسیار بیشتر از بیست دقیقه. ماده را با ماده دیگر خنثی نکنید؛ واکنش خنثی‌سازی خودش حرارت تولید می‌کند. اگر ماده شیمیایی وارد چشم شده، این فوریت چشم‌پزشکی است.
بعد از بهبود، از پوست تازه چطور مراقبت کنیم؟
پوست تازه‌ساخته تا ماه‌ها حساس است. سه کار مهم است: مرطوب نگه داشتن روزانه، محافظت کامل در برابر آفتاب برای حداقل یک سال (نور آفتاب اسکار تازه را تیره و ماندگار می‌کند)، و ماساژ ملایم در صورت توصیه درمانگر برای نرم نگه داشتن اسکار.
بهترین پماد سوختگی چیست؟
پماد واحدی برای همه سوختگی‌ها وجود ندارد. برای سوختگی درجه یک ژل آلوئه‌ورا یا یک مرطوب‌کننده ساده کافی است. برای سوختگی کوچک و سطحی درجه دو، وازلین زیر پانسمان غیرچسبنده یا یک پانسمان نوین مناسب است. پماد آنتی‌بیوتیک و کرم سولفادیازین نقره فقط باید با تشخیص درمانگر استفاده شوند و سوختگی عمیق یا وسیع اول باید معاینه شود.
کرم سولفادیازین نقره برای سوختگی خوب است؟
این کرم سال‌ها پرمصرف‌ترین پماد سوختگی بوده، اما مرورهای کاکرین نشان داده‌اند در مقایسه با پانسمان‌های جدیدتر ترمیم را سریع‌تر نمی‌کند و با عفونت بیشتر و بستری طولانی‌تر همراه بوده است. هنوز در موارد خاص تجویز می‌شود، اما گزینه پیش‌فرض برای هر سوختگی نیست و در بارداری نزدیک زایمان، نوزاد زیر دو ماه و حساسیت به داروهای سولفا نباید مصرف شود.
برای سوختگی چی خوبه؟ درمان خانگی سوختگی دست
اولین و مؤثرترین کار، گرفتن محل سوختگی زیر آب جاری ولرم به مدت حدود ۲۰ دقیقه است؛ حتی اگر کمی از سوختگی گذشته باشد. بعد انگشتر، ساعت و هر چیز تنگ را درآورید، چون دست ورم می‌کند. سوختگی کوچک و سطحی را با یک پانسمان تمیز غیرچسبنده بپوشانید و در صورت نیاز یک مسکن معمولی مثل استامینوفن بخورید. خمیردندان، روغن، کره، یخ و تخم‌مرغ کمکی نمی‌کنند و بعضی‌شان عمق سوختگی یا خطر عفونت را بیشتر می‌کنند. سوختگی کف دست، انگشتان یا روی مفصل‌ها حتی اگر کوچک باشد بهتر است معاینه شود، چون جمع‌شدگی پوست در این نواحی می‌تواند حرکت دست را محدود کند.
هزینه این درمان چقدر است؟
هزینه بسته به نوع و وسعت زخم، تعداد جلسات و مواد مصرفی متفاوت است. برای ویزیت در منزل، هزینه همراه با مواد مصرفی معمولاً بین ۲ تا ۵ میلیون تومان است. رقم دقیق پس از ارزیابی و پیش از شروع کار اعلام می‌شود. مشاوره تلفنی اولیه رایگان است.
آیا بیمه پذیرفته می‌شود؟
کلینیک طرف قرارداد مستقیم با بیمه نیست، اما در پایان کار فاکتور روی سرنسخه با مهر پزشک متخصص صادر می‌شود تا آن را به بیمه خودتان تحویل بدهید و هزینه را بازپس بگیرید.
در چه ساعاتی پاسخگو هستید؟
خط تلفن کلینیک ۲۴ ساعته پاسخگوست. پذیرش حضوری شنبه، دوشنبه و چهارشنبه از ساعت ۱۵ تا ۲۰ است، و ویزیت در منزل با هماهنگی تلفنی قبلی در شهریار، اندیشه، فردیس و شهر قدس انجام می‌شود.
سوختگی‌تان بعد از دو هفته هنوز باز است؟
سوختگی که در بازه معمول بسته نشده، معمولاً عمیق‌تر از چیزی است که به نظر می‌رسد. عکس ناحیه را بفرستید یا تماس بگیرید؛ خط ۲۴ ساعته است.
منابع این صفحه
توصیه‌های بالینی این صفحه بر پایه راهنماهای بین‌المللی زیر تهیه و توسط پزشک بازبینی شده است.
NICE CKS؛ Burns and Scalds
مبنای توصیه خنک‌سازی ۲۰ دقیقه‌ای و معیارهای ارجاع به مرکز سوختگی.
cks.nice.org.uk/topics/burns-scalds
WUWHS؛ اصول مراقبت زخم
مبنای اصل محیط مرطوب متعادل و انتخاب پانسمان بر اساس ترشح و بستر زخم.
wuwhs.net
EPUAP / NPIAP / PPPIA (2019)
راهنمای بین‌المللی پیشگیری و درمان زخم فشاری؛ مبنای اصول تخلیه فشار و مراقبت پوست.
epuap.org/pu-guidelines
Cochrane؛ Barajas-Nava و همکاران (2013)
آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه در سوختگی؛ مبنای نکته افزایش عفونت و مدت بستری با سولفادیازین نقره.
doi.org/10.1002/14651858.CD008738.pub2
Cochrane؛ Jull و همکاران (2015)
عسل به‌عنوان درمان موضعی زخم؛ مبنای نکته ترمیم سریع‌تر سوختگی نیمه‌عمیق با عسل طبی.
doi.org/10.1002/14651858.CD005083.pub4
محتوای این صفحه جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه حضوری و تشخیص پزشک نیست. هیچ‌یک از این روش‌ها جایگزین مراقبت پایه زخم، دبریدمان، تخلیه فشار، کنترل قند خون و بررسی جریان خون، نیست و همیشه به‌عنوان درمان کمکی در کنار آن‌ها استفاده می‌شود. تصمیم درباره مناسب بودن هر روش برای هر بیمار، پس از ارزیابی بالینی گرفته می‌شود.