زخم بستر را میتوان متوقف کرد — اگر بدانید کجا را نگاه کنید
اگر از بیمار کمتحرکی مراقبت میکنید، یک قرمزی ساده روی کمر یا پاشنه میتواند ظرف چند روز به زخم عمیق تبدیل شود. این صفحه به شما نشان میدهد چه ببینید، چه کار کنید و کِی باید کمک بخواهید.
نوشته نیلوفر سبزواری · بازبینی علمی دکتر فرناز نورمحمدی (نظام پزشکی ۱۴۶۸۸۴) · آخرین بهروزرسانی مرداد ۱۴۰۵
زخم بستر چیست و چرا ایجاد میشود؟
زخم بستر — که در متون پزشکی زخم فشاری یا Pressure Injury نامیده میشود — آسیبی است که در اثر فشار مداوم روی پوست و بافت زیرین ایجاد میشود. این فشار معمولاً بین یک برجستگی استخوانی و یک سطح خارجی مثل تشک یا صندلی وارد میشود.
وقتی فشار روی یک نقطه بیشتر از فشار داخل مویرگها شود، جریان خون آن ناحیه قطع میشود. بافتی که خون نمیگیرد، اکسیژن و مواد غذایی دریافت نمیکند و ظرف چند ساعت شروع به از بین رفتن میکند. نکته مهم اینکه آسیب اغلب از عمق شروع میشود، نه از سطح — به همین دلیل گاهی پوست ظاهراً سالم است اما زیر آن بافت وسیعی از بین رفته.
در زخم بستر، پانسمان مهم است اما تعیینکننده نیست. تا وقتی فشار از روی ناحیه برداشته نشود، هیچ پانسمانی — هرچقدر پیشرفته — زخم را نمیبندد.
— اصل درمانی مورد استفاده در کلینیک زخم نیلمهرسه عاملی که با هم زخم میسازند
فشار
وزن بدن روی یک نقطه کوچک متمرکز میشود و مویرگها را میبندد. هرچه فشار بیشتر و طولانیتر، آسیب سریعتر.
برش (Shear)
وقتی بیمار روی تخت سُر میخورد، پوست ثابت میماند اما بافت زیرین جابهجا میشود و رگها کشیده و پاره میشوند.
رطوبت
تعریق یا بیاختیاری، پوست را نرم و آسیبپذیر میکند. پوست مرطوب چند برابر سریعتر دچار زخم میشود.
بسیاری از همراهان بیمار احساس گناه میکنند. واقعیت این است که در بیماران بسیار کمتحرک، سالمند یا با تغذیه ضعیف، زخم بستر گاهی حتی با بهترین مراقبت هم ایجاد میشود. مهم این است که زود تشخیص داده شود و درست درمان شود — نه اینکه دنبال مقصر بگردیم.
۴ مرحله زخم بستر را بشناسید
روی هر مرحله بزنید تا عمق آسیب را در تصویر ببینید. تشخیص درست مرحله، تعیینکننده روش درمان است.
زخم غیرقابل درجهبندی: وقتی کف زخم با بافت مرده سیاه یا زرد پوشیده شده و عمق واقعی دیده نمیشود. تا برداشته نشدن بافت مرده، مرحله مشخص نیست. آسیب بافت عمقی: ناحیهای بنفش یا زرشکی زیر پوست سالم که نشانه آسیب گسترده در عمق است — این حالت میتواند ظرف چند روز به زخم مرحله ۳ یا ۴ تبدیل شود.
کجای بدن بیشتر در معرض زخم بستر است؟
نقاط پرخطر با وضعیت بدن تغییر میکنند. وضعیت را عوض کنید تا نقاط فشار را ببینید.
نقاط پرخطر در حالت خوابیده به پشت
- ساکروم و دنبالچه — شایعترین محل زخم بستر در بیماران بستری
- پاشنه پا — دومین محل شایع؛ اغلب نادیده گرفته میشود
- پشت سر — بهویژه در بیماران با موی کم یا سر ثابت
- کتفها و آرنجها — در بستری طولانیمدت
خطر زخم بستر برای بیمار شما چقدر است؟
به پنج پرسش پاسخ دهید تا برآورد اولیهای از سطح خطر داشته باشید. این ابزار جای ارزیابی تخصصی را نمیگیرد.
درمان زخم بستر بر اساس مرحله
هر مرحله رویکرد متفاوتی میخواهد — اما یک اصل در همه مشترک است: تخلیه فشار
| مرحله | رویکرد اصلی درمان | مدت تقریبی بهبود |
|---|---|---|
| مرحله ۱ | تخلیه کامل فشار از ناحیه، محافظت از پوست، مرطوبکننده و کنترل رطوبت. معمولاً نیازی به پانسمان پیشرفته نیست. | چند روز تا ۱ هفته |
| مرحله ۲ | پانسمان نوین متناسب با ترشح (فوم یا هیدروکلوئید)، حفظ محیط مرطوب زخم، تخلیه فشار. | ۱ تا ۳ هفته |
| مرحله ۳ | دبریدمان بافت مرده، پانسمان تخصصی، پر کردن حفره، کنترل عفونت. در موارد منتخب وکیوم تراپی. | ۱ تا ۳ ماه |
| مرحله ۴ | دبریدمان، بررسی عفونت استخوان، مراقبت تخصصی مداوم، گاهی نیاز به جراحی ترمیمی یا فلپ. | ۳ ماه یا بیشتر |
← جدول را به چپ و راست بکشید
وکیوم تراپی میتواند در زخمهای فشاری عمیق (مرحله ۳ و ۴) کمککننده باشد، اما مرور نظاممند کاکرین (۲۰۲۳) نتیجه گرفته که قطعیت شواهد در این زمینه بسیار پایین است. یعنی ابزاری است که در جای خودش استفاده میشود، نه راهحل قطعی. تصمیم پس از ارزیابی زخم گرفته میشود.
پیشگیری: کاری که هیچ پانسمانی جایش را نمیگیرد
در زخم بستر، ۸۰٪ نتیجه از مراقبت روزانه میآید و ۲۰٪ از پانسمان
تغییر وضعیت منظم
وضعیت بیمار را حداقل هر دو ساعت عوض کنید. یک برنامه بنویسید و روی دیوار اتاق بزنید تا همه همراهان بدانند نوبت بعدی چه ساعتی و به کدام سمت است. برای بیمار روی صندلی، فاصله کوتاهتر (هر ۱ ساعت) لازم است.
درست به پهلو بخوابانید
راهنمای بینالمللی EPUAP توصیه میکند بیمار را با زاویه ۳۰ درجه به پهلو بخوابانید، نه ۹۰ درجه. در حالت ۹۰ درجه تمام وزن روی برجستگی لگن میافتد و همانجا زخم ایجاد میشود. با بالش پشت کمر، زاویه ملایم ایجاد کنید.
پاشنهها را کاملاً از تشک جدا کنید
پاشنه دومین محل شایع زخم بستر است و بیشترین بیتوجهی را میبیند. یک بالش زیر ساق پا بگذارید طوری که پاشنه در هوا بماند و هیچ تماسی با تشک نداشته باشد. فقط بالش زیر پاشنه کافی نیست.
پوست را خشک و تمیز نگه دارید
پس از هر بار بیاختیاری، ناحیه را با آب ولرم بشویید و کاملاً خشک کنید — با ضربههای آرام، نه مالیدن. از کرم محافظ سد پوستی استفاده کنید. پوست مرطوب چند برابر سریعتر زخم میشود.
تغذیه و پروتئین کافی
ساخت بافت جدید بدون پروتئین ممکن نیست. بیمار کماشتها یا لاغر، خیلی سریعتر زخم میگیرد و خیلی کندتر خوب میشود. مصرف مایعات کافی هم برای سلامت پوست ضروری است.
تشک مواج یا سطح کاهنده فشار
برای بیماران کاملاً کمتحرک، تشک مواج فشار را بین نقاط مختلف توزیع میکند. اما توجه کنید: تشک مواج جایگزین تغییر وضعیت نیست، مکمل آن است.
۱) ماساژ دادن ناحیه قرمز — بافت آسیبدیده را بیشتر تخریب میکند. ۲) استفاده از حلقه یا دونات زیر ناحیه — فشار را به لبهها منتقل و بدتر میکند. ۳) ریختن مواد خانگی (بتادین غلیظ، الکل، پودر، روغن) روی زخم — به بافت تازه آسیب میزند.
چکلیست مراقبت روزانه
این موارد را هر روز بررسی کنید — میتوانید این صفحه را چاپ کنید
علائمی که نیاز به مراجعه فوری دارند
زخم بستر میتواند به عفونت جدی و حتی عفونت خون منجر شود. این نشانهها را جدی بگیرید.
تماس فوری بگیرید
- تب، لرز یا گیجی و تغییر سطح هوشیاری بیمار
- بوی بد و نامطبوع از زخم
- ترشح چرکی، غلیظ یا سبزرنگ
- قرمزی و گرمی که به اطراف زخم گسترش مییابد
- سیاه شدن سریع بافت اطراف زخم
در اولین فرصت ویزیت شود
- ناحیه قرمزی که بعد از ۲۴ ساعت تخلیه فشار برطرف نشده
- زخمی که پس از دو هفته مراقبت، کوچک نشده است
- ظاهر شدن حفره یا تونل در زخم
- افزایش درد یا حساسیت ناحیه
- ناحیه بنفش یا زرشکی زیر پوست سالم
در صورت مشاهده هر یک از علائم بالا، بلافاصله تماس بگیرید: ۰۹۰۳۵۰۴۷۶۳۰ — یا عکس زخم را در واتساپ بفرستید.
سوالات متداول درباره زخم بستر
پرتکرارترین پرسشهای همراهان بیماران و پاسخ کارشناسان زخم نیلمهر
زخم بستر چقدر طول میکشد تا خوب شود؟
کاملاً به مرحله زخم بستگی دارد. مرحله ۱ با تخلیه فشار ظرف چند روز برطرف میشود. مرحله ۲ معمولاً ۱ تا ۳ هفته. مرحله ۳ بین ۱ تا ۳ ماه و مرحله ۴ میتواند بیش از سه ماه طول بکشد.
اما عامل تعیینکنندهتر از مرحله، این است که آیا فشار واقعاً از روی ناحیه برداشته میشود یا نه. زخمی که همچنان تحت فشار است، هر چقدر هم پانسمان خوب بگیرد، خوب نمیشود.
تشک مواج بخرم یا تغییر وضعیت کافی است؟
این دو جایگزین هم نیستند. تشک مواج فشار را بین نقاط مختلف بدن توزیع میکند و برای بیماران کاملاً کمتحرک بسیار کمککننده است، اما هیچ تشکی جای تغییر وضعیت منظم را نمیگیرد.
اشتباه رایج این است که خانواده تشک مواج میخرد و فکر میکند دیگر لازم نیست بیمار را بچرخاند. نتیجهاش زخم بستری است که با تشک گران هم ایجاد شده.
روی زخم بستر چه بگذاریم؟ بتادین خوب است؟
خیر. بتادین غلیظ، الکل، آب اکسیژنه و پودرهای خانگی به بافت تازه و سلولهای در حال ترمیم آسیب میزنند و روند بهبود را کند میکنند.
انتخاب پانسمان به مرحله زخم، میزان ترشح و وجود بافت مرده بستگی دارد — و باید توسط کارشناس زخم تعیین شود. استفاده خودسرانه از مواد، شایعترین دلیلی است که زخمها در خانه بدتر میشوند.
آیا زخم بستر مسری است؟
خیر، زخم بستر به هیچ وجه مسری نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود. این زخم نتیجه فشار مکانیکی است، نه میکروب.
البته اگر زخم عفونی شده باشد، رعایت بهداشت دست هنگام تعویض پانسمان برای جلوگیری از انتقال میکروب به سایر نواحی بدن بیمار یا افراد آسیبپذیر ضروری است.
تیم شما برای پانسمان به منزل میآید؟
بله. جابهجایی بیمار کمتحرک هم سخت است و هم خطر آسیب دارد. کلینیک ما در شهریار است و برای ارزیابی اولیه و تعویض دورهای پانسمان به منزل مراجعه میکنیم — در شهریار و شهرهای اطراف مانند اندیشه و فردیس.
در همان ویزیت اول، برنامه تغییر وضعیت و مراقبت روزانه هم به همراهان بیمار آموزش داده میشود، چون بخش اصلی درمان بین ویزیتها انجام میشود.
ناحیه قرمز شده — یعنی زخم بستر گرفته؟
یک تست ساده وجود دارد: با انگشت روی ناحیه قرمز فشار دهید و بردارید. اگر ناحیه سفید شد و بعد دوباره قرمز شد، خونرسانی هنوز برقرار است و معمولاً نگرانکننده نیست.
اما اگر با فشار سفید نشد، این نشانه زخم بستر مرحله ۱ است و باید فوراً تمام فشار از آن ناحیه برداشته شود. در این مرحله آسیب هنوز کاملاً برگشتپذیر است — همین امروز اقدام کنید.
آیا زخم بستر میتواند کشنده باشد؟
خودِ زخم بستر معمولاً کشنده نیست، اما عوارض آن میتواند جدی باشد. زخمهای عمیق مرحله ۳ و ۴ میتوانند به عفونت استخوان و در موارد پیشرفته به عفونت خون (سپسیس) منجر شوند که وضعیتی اورژانسی است.
به همین دلیل تب، لرز یا تغییر سطح هوشیاری در بیماری که زخم بستر دارد، هرگز نباید نادیده گرفته شود.
هزینه درمان زخم بستر چقدر است؟
هزینه به مرحله زخم، وسعت آن، نوع پانسمان مصرفی و تعداد جلسات بستگی دارد و پس از ارزیابی اولیه بهصورت شفاف اعلام میشود.
نکتهای که ارزش دانستن دارد: زخم مرحله ۱ که امروز با تخلیه فشار رایگان قابل کنترل است، اگر رها شود ظرف چند هفته به زخم مرحله ۳ تبدیل میشود که ماهها درمان و هزینه قابل توجه میخواهد. سریع اقدام کردن، ارزانترین راه است.
منابع این صفحه
محتوای این صفحه بر پایه راهنماهای بالینی بینالمللی تهیه شده است
-
EPUAP / NPIAP / PPPIA — راهنمای بالینی بینالمللی پیشگیری و درمان زخم فشاری (ویرایش ۲۰۱۹)
مرجع اصلی درجهبندی زخم بستر، توصیه تغییر وضعیت و زاویه ۳۰ درجه به پهلو، و انتخاب سطوح کاهنده فشار.
epuap.org/pu-guidelines -
Shi J. و همکاران — Negative pressure wound therapy for treating pressure ulcers (Cochrane Systematic Review, 2023)
مرور نظاممند هشت کارآزمایی بالینی؛ نتیجهگیری درباره قطعیت بسیار پایین شواهد وکیوم تراپی در زخم فشاری.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37232410 -
American Family Physician — Pressure Injuries: Prevention, Evaluation, and Management (2023)
مرور بالینی درباره ارزیابی، درجهبندی، پیشگیری و اصول تغذیه در بیماران در معرض زخم فشاری.
aafp.org — Pressure Injuries 2023
محتوای این صفحه صرفاً جنبه اطلاعرسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص یا نسخه پزشک نیست. درمان زخم بستر باید زیر نظر کارشناس زخم یا پزشک و پس از ارزیابی حضوری انجام شود.
زخم بستر بیمارتان بدتر میشود؟
هرچه زودتر ارزیابی شود، درمان کوتاهتر و کمهزینهتر است. کارشناسان نیلمهر به منزل مراجعه میکنند، مرحله زخم را مشخص میکنند و برنامه مراقبت را به شما آموزش میدهند.
